Dendron College werkt stap voor stap aan een structurele aanpak van basisvaardigheden

Hoe zorg je ervoor dat aandacht voor basisvaardigheden niet blijft steken in losse activiteiten, maar een structurele plek krijgt in het onderwijs? Voor het Dendron College lag precies daar de uitdaging. Met ondersteuning van VO-content bracht de school meer samenhang aan in de aanpak van taal, rekenen, burgerschap en digitale geletterdheid. De belangrijkste les uit het traject: maak het concreet, houd het behapbaar en bouw stap voor stap aan borging.

Het Dendron College werkte met behulp van subsidie aan de versterking van de vier basisvaardigheden. Voor iedere basisvaardigheid was een werkgroep van docenten ingericht. Die werkgroepen ontwikkelden verschillende activiteiten en initiatieven.

Toen programmamanager Arjen Pakker bij het project betrokken raakte, liep het programma al ongeveer een jaar. Er gebeurde veel, maar de verbinding met het curriculum was nog beperkt. Activiteiten stonden relatief los van elkaar en structurele borging in het onderwijs ontbrak. Ook het denken en werken vanuit leerdoelen en curriculumontwikkeling was binnen de school nog relatief nieuw.

Bij burgerschap waren al flinke stappen gezet, met ondersteuning van een andere externe partij. Voor de overige basisvaardigheden was de school nog zoekende. De behoefte ontstond daarom om opnieuw te kijken naar de doelen, de samenhang en de manier waarop de basisvaardigheden duurzaam onderdeel konden worden van het reguliere onderwijs.

Ook de resultaten van eigen metingen onderstreepten de urgentie. Nulmetingen brachten de lees- en rekenvaardigheid van leerlingen in beeld. Daaruit bleek dat er aanleiding was om gericht aan verbetering te werken. Tegelijkertijd was er nog geen vaste schoolbrede structuur om resultaten systematisch te monitoren en deze gegevens te gebruiken voor onderwijsverbetering.

Basisvaardigheden verbinden aan het curriculum

Het traject begon met een overleg tussen de schoolleiding, de coördinatoren van de verschillende basisvaardigheden en VO-content. Samen bepaalden zij de hoofdlijn: het gewenste eindresultaat, de stappen om daar te komen en de manier waarop het proces zou worden ingericht.

Daarna volgde een gezamenlijke workshop voor de betrokken docenten. Vanuit deze bijeenkomst gingen de werkgroepen zelf aan de slag met het concretiseren van de leerdoelen. Vervolgens organiseerde Rigter twee feedbackrondes per basisvaardigheid. De werkgroepen leverden tussentijdse documenten aan, ontvingen gerichte feedback en verwerkten die in een volgende versie. Na iedere ronde kwamen de betrokkenen ook gezamenlijk bijeen om ervaringen uit te wisselen en te zien hoe de andere basisvaardigheden zich ontwikkelden.

Die structuur bleek belangrijk. Het werken vanuit leerdoelen was voor veel docenten nog onwennig. Bij sommige werkgroepen ontstond ook weerstand. Met name de vertaalslag van abstracte uitgangspunten naar praktische afspraken bleek lastig. Er leefde bovendien de zorg dat het traject vooral een ‘papieren tijger’ zou opleveren.

Door concreet te maken op welk niveau afspraken nodig waren, feedback te geven en werkgroepen van elkaar te laten leren, kwam het proces verder. Ook werd gedurende het traject duidelijk dat te grote ambities juist vertragend konden werken. Waar aanvankelijk soms direct werd gedacht aan schoolbrede invoering, verschoof de aanpak naar eerst kleinschalig uitproberen, daarvan leren en vervolgens verder uitbreiden.

Daarnaast bleek een stabiele organisatie rond het project essentieel. Duidelijke rollen, verantwoordelijkheden, mandaten en betrokkenheid van de schoolleiding hielpen de werkgroepen om verder te komen. Juist bij de uiteindelijke invoering in docententeams en secties is volgens Pakker onderwijskundig leiderschap van groot belang.

Aan het einde van het begeleide traject hadden alle werkgroepen hun leerdoelen uitgewerkt. Daarmee lag er voor de vier basisvaardigheden een inhoudelijke basis waarmee de secties en docententeams verder konden.

Een belangrijke opbrengst is volgens Rigter dat de verschillende basisvaardigheden niet meer als vier volledig afzonderlijke trajecten worden benaderd. Hoewel iedere basisvaardigheid zijn eigen kenmerken heeft, zijn de producten volgens een vergelijkbare werkwijze opgebouwd. Daardoor is meer samenhang ontstaan en ligt er een gezamenlijke basis voor verdere invoering in de school.

“Maak het concreet, maak het niet te groot en houd het klein. Dan kun je stap voor stap verder.” — Herman Rigter

Pakker ziet vooral winst in het verdwijnen van het fragmentarische karakter van de oorspronkelijke aanpak. De concrete structuur en het duidelijke einddoel gaven de werkgroepen houvast en brachten volgens hem nieuwe energie in het project. Het traject zorgde daarmee voor een versnelling in de laatste fase van het bredere programma.

Dat betekent nog niet dat het effect al volledig zichtbaar is in de klas. De volgende fase is juist de vertaling naar het dagelijkse onderwijs. De school is gestart met het adopteren van de doelen binnen secties en onderwijsteams en met de vraag hoe docenten leerdoelgericht werken didactisch kunnen toepassen in hun eigen lessen.

Terugkijkend zien zowel Rigter als Pakker vooral het belang van structuur en behapbare stappen. Een helder einddoel is nodig, maar scholen moeten niet proberen alles tegelijkertijd te veranderen. Een duidelijke planning, concrete tussenstappen en voldoende tijd om iedere stap te laten landen, maken de kans op duurzame verandering groter.

Voor andere scholen die met basisvaardigheden aan de slag gaan, is dat misschien wel de belangrijkste les. Begin niet direct met een groot schoolbreed programma, maar zorg eerst voor een stevige inhoudelijke basis. Probeer nieuwe werkwijzen in een kleinere setting uit, leer van de ervaringen en bouw vervolgens verder.

Daarbij is niet alleen de inhoud van belang. Ook de organisatie rondom het traject moet op orde zijn. Heldere verantwoordelijkheden, een duidelijk mandaat en actieve sturing vanuit de schoolleiding helpen om de stap te maken van een projectgroep naar daadwerkelijk schoolbreed werken.

Het Dendron College staat nu voor precies die volgende fase: de ontwikkelde doelen vertalen naar de praktijk van secties, docententeams en uiteindelijk de klas. De basis daarvoor is gelegd. Of, zoals Rigter het samenvat: maak het concreet, houd het klein en werk stap voor stap.