AI-hackathon in het primair onderwijs: Van onderwijsdoel naar praktische toepassing
Wat gebeurt er als onderwijsprofessionals twee dagen de tijd krijgen om een concreet vraagstuk uit hun eigen praktijk te onderzoeken en te ontwikkelen? Tijdens de hackathon ‘De leraar als maker’ gingen Leonie Nijenhuis van Flores Onderwijs en Jim Onverwagt van Talent Primair ieder met een eigen team aan de slag. Hun projecten verschilden, maar hun ervaringen raken aan dezelfde kern: onderwijsontwikkeling begint niet bij technologie. Eerst moet helder zijn wat je wilt bereiken. Vervolgens zijn tijd, samenwerking en professionele expertise nodig om een idee te ontwikkelen én in de praktijk te verankeren.
Leonie is schoolleider van basisschool Jong Leren in Arnhem, onderdeel van Flores Onderwijs. Binnen de stichting werken 33 basisscholen samen. Jim is bovenschools ICT’er bij Talent Primair en staat daarnaast nog voor de klas. Beiden houden zich vanuit hun rol bezig met de ontwikkeling van digitale geletterdheid en de vertaling daarvan naar de onderwijspraktijk.
Van kerndoelen naar de dagelijkse praktijk
Leonie en haar collega’s kwamen naar de hackathon met een vraag rond de nieuwe kerndoelen. Binnen Flores wilden zij onderzoeken hoe een bovenschools kader kan worden vertaald naar een schooleigen curriculum, met ruimte voor de visie, doelgroep en identiteit van iedere school. AI moest daarbij niet het vertrekpunt zijn, maar een hulpmiddel om die vertaalslag te ondersteunen.
Het team ontwikkelde ‘Archie, de curriculumarchitect’: een toepassing die scholen stapsgewijs helpt om van bestaande documenten en bovenschoolse uitgangspunten naar een schooleigen curriculum te komen. Ook kan worden onderzocht wat een school al doet rond bijvoorbeeld digitale geletterdheid, waar nog hiaten zitten en welke ontwikkelstappen nodig zijn.
De tijd om één of twee dagen volledig aan iets te werken, gunnen we onszelf in het onderwijs vaak niet. Terwijl juist die tijd ervoor zorgt dat je een vraagstuk van kop tot staart kunt beetpakken, erop kunt reflecteren en echt verder komt.
Onderwijstool voor Digitale Geletterdheid
Start met wat je wilt bereiken. Kijk daarna pas welke technologie daarbij kan helpen.
Jim en zijn collega’s begonnen vanuit een ander perspectief. Zij zagen dat leerkrachten in hun dagelijkse werk vaak al aan digitale geletterdheid werken zonder dat expliciet zo te benoemen. Het instellen van een wachtwoord voor een Chromebook kan bijvoorbeeld ook een aanleiding zijn om met leerlingen te bespreken wat een veilig wachtwoord is en waarom digitale veiligheid belangrijk is.
Hun team ontwikkelde een chatbot die deze ‘verborgen digitale geletterdheid’ zichtbaar maakt. De chatbot gaat met een leerkracht in gesprek, koppelt wat al gebeurt aan de nieuwe kerndoelen en maakt inzichtelijk waar nog kansen liggen. Op termijn kunnen de uitkomsten ook op school- en stichtingsniveau worden samengebracht, zodat scholen van elkaar kunnen leren.
Niet de tool, maar het doel komt eerst
In beide projecten is AI nadrukkelijk een middel. Jim vat dat samen in een eenvoudig principe: bepaal eerst wat je wilt bereiken en kijk daarna welke technologie daarbij kan helpen. Dat geldt volgens hem niet alleen voor een hackathon, maar voor technologie in het onderwijs in het algemeen. Het leerdoel en het onderwijsinhoudelijke vraagstuk moeten leidend blijven.
Ook bij Leonie begon het ontwikkelproces bewust op papier. Haar team formuleerde eerst aan welke inhoudelijke en kwalitatieve voorwaarden een schooleigen curriculum moest voldoen. Pas daarna werd gekeken hoe AI kon helpen om die uitgangspunten te vertalen naar een bruikbare toepassing.
Daarmee laten beide projecten zien dat werken met AI juist vraagt om sterke professionele kaders. De technologie kan ondersteunen, structureren en analyseren, maar de onderwijsprofessional bepaalt de richting.
De professional houdt de regie
Die professionele regie blijft ook nodig wanneer een toepassing eenmaal werkt. Leonie spreekt over het mens-machine-mensprincipe: de mens formuleert de vraag, de machine ondersteunt en de mens beoordeelt vervolgens opnieuw het resultaat.
Jim herkent dat nadrukkelijk. Een chatbot kan bijvoorbeeld aangeven dat bepaalde kerndoelen al aan bod komen, maar zo’n uitkomst moet altijd worden besproken en gecontroleerd. Daarom ziet hij de toepassing niet alleen als individueel hulpmiddel, maar juist ook als aanleiding voor een professioneel gesprek in een team.
Leerkrachten kunnen resultaten vergelijken en samen met een ICT-coach beoordelen of de uitkomsten passen bij hun eigen praktijk en bij de kerndoelen.
AI neemt het professionele oordeel daarmee niet over. Het kan juist helpen om dat oordeel explicieter te maken en het gesprek erover te voeren.
Ontwikkelen vraagt tijd
Een tweede duidelijke overeenkomst tussen beide ervaringen is het belang van geconcentreerde ontwikkeltijd. Leonie ziet daarin een van de belangrijkste opbrengsten van de hackathon. In het onderwijs wordt ontwikkeling vaak opgeknipt in kleine momenten tussen andere werkzaamheden door. Tijdens de hackathon was er ruimte om langere tijd aan één vraagstuk te werken, iets uit te proberen, erop te reflecteren en opnieuw te beginnen.
Ook het team van Jim ervoer hoeveel tijd echte ontwikkeling kost. Een werkend prototype ontstaat niet met één goede prompt. De chatbot moest steeds opnieuw worden getest en aangepast. Kleine veranderingen konden andere resultaten opleveren. Bovendien kwamen tijdens het ontwikkelen nieuwe technische en inhoudelijke vragen naar boven.
Juist die tijd om te experimenteren maakt volgens beiden verschil tussen een goed idee en een toepassing die daadwerkelijk verder kan worden gebracht.
Van prototype naar implementatie
Tijdens de hackathon ontmoetten de teams elkaar en konden zij ervaringen uitwisselen. Hun projecten sloten bovendien inhoudelijk op elkaar aan. Waar Leonie en haar collega’s werkten aan de stap van kerndoelen naar een schooleigen curriculum, richtte Jim zich op het zichtbaar maken van digitale geletterdheid in de dagelijkse onderwijspraktijk.
De samenwerking zat niet alleen in gezamenlijk bouwen. Ook even bij een ander team kijken, een vraag voorleggen of gebruikmaken van technische expertise bleek waardevol. Tegelijkertijd waren beide teams sterk gericht op hun eigen ontwikkelvraagstuk. Dat onderstreept dat samen leren verschillende vormen kan aannemen: soms werk je samen aan één product, soms helpt een ander perspectief je om je eigen aanpak verder te brengen.
Binnen Flores wil Leonie Archie met ICT-specialisten van zoveel mogelijk scholen testen. Zo kan worden onderzocht of de toepassing voldoende ruimte laat voor schoolspecifieke verschillen en tegelijkertijd een herkenbare gezamenlijke basis oplevert.
Bij Talent Primair wordt de chatbot verder technisch ontwikkeld en via het netwerk van ICT-coaches onder de aandacht gebracht. Jim benadrukt dat vernieuwing alleen kans van slagen heeft als scholen er tijd en prioriteit aan geven. Een toepassing ontwikkelen is één stap; draagvlak creëren, testen, verbeteren en kennis verspreiden zijn minstens zo belangrijk.
Beide verhalen maken daarmee zichtbaar dat onderwijsinnovatie geen eenmalige activiteit is. Ontwikkelen, toepassen, evalueren en verbeteren horen bij elkaar.
Samen leren om verder te komen
De ervaringen van Leonie en Jim laten zien wat een hackathon kan toevoegen aan professionalisering. Niet doordat AI twee dagen centraal staat, maar doordat onderwijsprofessionals ruimte krijgen om vanuit een eigen praktijkvraag te onderzoeken, te ontwerpen, te testen en van anderen te leren.
De rode draad is helder: begin bij het onderwijsdoel, geef professionals tijd om te ontwikkelen en houd het professionele oordeel leidend. Technologie kan vervolgens helpen om ideeën sneller te onderzoeken en nieuwe mogelijkheden zichtbaar te maken.
Zo wordt AI geen doel op zichzelf, maar een hulpmiddel waarmee onderwijsprofessionals zelf vormgeven aan de ontwikkeling van hun onderwijs.