AI biedt een unieke emancipatiekans voor het onderwijs
In het onderwijs groeit het besef dat twee ontwikkelingen elkaar precies op het juiste moment raken: de opkomst van generatieve Ai en de doorbraak van open leermateriaal. Scholen zoeken manieren om minder afhankelijk te worden van dure, dichtgetimmerde methodes en om de professionaliteit van leraren weer centraal te zetten. Tijdens een recent georganiseerde tweedaagse hackathon (De Net Echt Hackathon) ontdekten onderwijsprofessionals hoe krachtig deze combinatie is: Ai die open leermateriaal niet vervangt, maar leraren ondersteunt om het beter, sneller en persoonlijker te maken.
Precies in dat spanningsveld vonden Ron Zuijlen, Harald Mertz en Hans Hoornstra elkaar. Deze drie auteurs (en organisatoren van de hackathon) zagen wat mogelijk wordt wanneer technologie en publieke waarden elkaar versterken. Niet als pleidooi voor nóg een digitale hype, maar als uitnodiging om het onderwijs weer stevig in handen van de leraar te plaatsen.
Kennisinfrastructuur: publiek eigendom of door de markt bepaald
In Europa groeit het besef dat digitale autonomie geen luxe is, maar een noodzakelijke voorwaarde voor zelfbeschikking. Onze digitale infrastructuur, van cloudopslag tot zoekmachines en van sociale media tot generatieve AI, alles rust exclusief op technologie van Amerikaanse Big Tech. We hebben de mond vol van soevereiniteit, maar gedragen ons als passagiers die in een treincoupé bakkeleien over de koers van de locomotief.
De kern van het probleem is simpel: wie de kennisinfrastructuur niet bezit, verliest de regie. Onze scholen zijn afhankelijk van systemen, platforms, lesmateriaal en licenties die niet van ons zijn. Daardoor bepalen commerciële motieven steeds vaker de voorwaarden waaronder onderwijs plaatsvindt. De vraag is daarom urgent: willen we dat die voorwaarden publiek worden vormgegeven, of door de markt?
Ai in het onderwijs biedt emancipatiekans
Wat voor Europa geldt, geldt voor onze scholen: wie de infrastructuur niet bezit, verliest de regie. Ook in het onderwijs ontstaat met sneltreinvaart een afhankelijkheidsrelatie met Big Tech. Maar hier is meer aan de hand. De afgelopen decennia is er ook een asymmetrische machtspositie ontstaan tussen het onderwijs en de grote educatieve uitgeverijen, die na fusies en opschalingen niet zelden werden opgekocht door internationale investeringsfondsen. Onderwijsidealen moeten concurreren met rendementsdenken op een lucratieve markt met voorspelbare licentie-inkomsten. Er worden indrukwekkende methodes geproduceerd, strak geprogrammeerd en tot in detail uitgewerkt. Prachtig. Maar het heeft bijgedragen aan mechanische onderwijslogica waarin leraren tot machine operators worden gereduceerd. Op het altaar van efficiëntie werd de autonomie van de leraar geofferd.
Ondertussen gaat het publieke debat over AI in het onderwijs vooral over risico’s, zoals fraude, toetsing en breinerosie: het afkalven van cognitieve vermogens door denktaken uit te besteden aan AI. Het zijn reële zorgen, maar ze leiden af van de historische kans die AI, in combinatie met open leermateriaal, biedt om het onderwijs fundamenteel te emanciperen.
Open leermateriaal: van consument naar eigenaar
Open leermateriaal is educatieve content die vrij toegankelijk is en door iedereen legaal mag worden gebruikt, aangepast, verrijkt, gecombineerd en opnieuw gedeeld, onder een open licentie die hergebruik juist stimuleert. Het is materiaal dat niet wordt vastgezet in één systeem of platform, maar meebeweegt met de behoeften van scholen, teams en leerlingen. Materiaal dat vrij te gebruiken, te bewerken en te delen is, brengt de regie terug waar die hoort: bij de leraar, in direct contact met de leerling; niet als uitvoerder van een dichtgetimmerde methode, maar als professional die onderwijs zelf vormgeeft.
Het maakt vier structurele verschuivingen mogelijk:
- Maatwerk. Voorbeelden worden lokaal, taalniveaus worden afgestemd, opdrachten worden flexibel en meer afgestemd op de leerbehoeften van de leerlingen.
- Ontwikkeling wordt collectief. Professionele leergemeenschappen maken samen materiaal, verbeteren het en delen het terug: structureel, niet incidenteel.
- Kwaliteit wordt transparant. Bronnen en aannames worden zichtbaar, bespreekbaar en toetsbaar.
- Actualiteit wordt normaal. Verouderde onderdelen worden direct vervangen; geen jarenlange herdrukcycli.
AI als versneller
Generatieve AI versnelt precies het werk dat leraren het meeste tijd kost: variëren, herschrijven, differentiëren, visualiseren. Het maakt inhoud bewerkbaar op een schaal die eerder niet haalbaar was. Daarmee groeit de handelingsruimte van de leraar zonder dat de werkdruk explodeert. Teams kunnen gezamenlijk ontwerpen, met AI als assistent in plaats van als auteur.
We moeten er wel voor waken dat we niet van de regen in de drup belanden. Als we onze afhankelijkheid van uitgevers willen verkleinen, maar vervolgens volledig leunen op gesloten, buitenlandse AI-platforms, ruilen we de ene afhankelijkheid in voor een andere. Daarom moet AI in het onderwijs worden ingezet op publieke voorwaarden: met open standaarden, transparantie over data en modellen, en duidelijke kaders voor privacy en governance.
Van commerciële keten naar publieke kennisinfrastructuur
Wie autonomie wil, moet haar organiseren. In Nederland ontstaan de contouren van een publieke kennisinfrastructuur al: netwerken van scholen en publieke instellingen die samen open leerlijnen, examenbanken en kenniscollecties ontwikkelen. Onder open licenties, met gedeelde catalogi, kwaliteitseisen, metadata-afspraken en afspraken over herbruikbaarheid. Leermateriaal dat niet vastzit in één platform of leverancier, maar vrij kan bewegen tussen scholen, teams en toekomstige technologie.
Coöperatieve initiatieven van, voor en door scholen spelen daarin een sleutelrol. Ze laten zien dat autonomie geen abstract ideaal is, maar iets wat je stap voor stap opbouwt.
Als we deze beweging versterken, ontstaat een onderwijsstelsel waarin materialen wendbaar zijn, kennis gedeeld wordt en leraren weer ruimte hebben voor professioneel handelen. Een stelsel waarin open leermateriaal en publieke AI-voorzieningen bijdragen aan maatwerk, transparantie en gelijke kansen voor leerlingen. Dit is geen technologische droom, maar een realistische route naar meer autonomie en beter onderwijs.
Uitnodiging aan alle betrokkenen
Aan schoolleiders en bestuurders: Neem de regie terug. Organiseer tijd, maak budget vrij voor ontwerpteams, investeer in professionalisering en sluit je aan bij netwerken die samen ontwikkelen. Autonomie ontstaat niet uit heldendom, maar uit structuur.
Aan leraren: Herpak je vak, maar doe het niet alleen. Ontwerp samen, toets samen, verbeter samen. Laat AI het repetitieve werk doen en gebruik de vrijgekomen tijd voor didactische keuzes.
Aan de politiek: Onderwijs ís publieke infrastructuur. Borg open standaarden, transparantie, dataminimalisatie en publieke governance rond AI. Ondersteun initiatieven die open leermateriaal structureel beschikbaar maken.
Aan ouders en samenleving: Vraag om openheid en begrijpelijkheid van leermiddelen. Ondersteun scholen die vernieuwen. Democratisering van materiaal is een noodzakelijke stap richting gelijke kansen.
Aan educatieve uitgeverijen: De toekomst is niet exclusief of gesloten. Wie inzet op openheid, modulariteit en samenwerking binnen publieke infrastructuren, kan juist een krachtige rol spelen in het nieuwe ecosysteem.
Dit alles vraagt om een gezamenlijke beweging: richting een publieke, open en flexibele kennisinfrastructuur voor het onderwijs. Alleen door collectief te bouwen kunnen we de regie terugbrengen naar waar die hoort: bij het onderwijs zelf.
Over de auteurs
Harald Mertz, interim schoolleider en coördinator van het Nationaal Groeifonds Programma: Impuls Open Leermateriaal. Ron Zuijlen, directeur-bestuurder van Stichting VO-content. Hans Hoornstra, voorzitter Stichting Digitale Intelligentie.